Galeria Miejska bwa w Bydgoszczy

Tom Swoboda. Hyperborea

Podczas wernisażu odbyło się oprowadzanie autorskie po wystawie.

Wydarzeniem towarzyszącym jest „Rozmowa improwizowana” w dniu 30.09.2026, godz. 18:00, które odbędzie się w przestrzeni wystawy.

Fotografie, obiekty, fragmenty drzew, urządzenia pomiarowe, dźwięk, wideo i niewielka struktura architektoniczna tworzą przestrzeń, w której trudno wskazać jednoznaczny punkt widzenia. To, co początkowo wydaje się zapisem konkretnego miejsca, stopniowo przesuwa się w stronę pytania o sposób, w jaki miejsce zostaje rozpoznane, zamieszkane i nazwane.
Hyperborea – w wyobrażeniu starożytnych Greków – była krainą znajdującą się poza Boreaszem, poza granicą znanego świata. Przypisywano jej wieczną wiosnę, długowieczność i szczególny rodzaj oddalenia od ludzkiego porządku. Nie była miejscem, które można było odnaleźć na mapie, lecz figurą świata istniejącego poza zwyczajnym doświadczeniem.
Wystawa Toma Swobody nie rekonstruuje tej krainy. Wykorzystuje ją jako model sytuacji, w której znane sposoby widzenia przestają być wystarczające.
Jednym z jej centralnych punktów jest „Dom Baby Jagi” – niewielka struktura umieszczona w relacji do lasu. Obiekt nawiązuje do “The Isle of the Dead” Arnolda Böcklina, gdzie monumentalne drzewa, skały i architektura tworzą obraz przejścia, izolacji i przemijania. U Swobody motyw ten zostaje pozbawiony teatralności. Schronienie pojawia się wśród drzew jako obiekt niepewny: nie wiadomo, czy jest pozostałością, miejscem oczekiwania, azylem, czy znakiem po kimś, kto już odszedł.
To ważne przesunięcie. Obiekt nie reprezentuje lasu. Zostaje wprowadzony w jego przestrzeń, aby ujawnić napięcie pomiędzy tym, co skonstruowane, a tym, co istnieje niezależnie od człowieka.
Motyw miejsca zamieszkania jest obecny w praktyce Swobody od wcześniejszych realizacji. W „Animal Space” artysta przyglądał się architekturze przeznaczonej dla innych gatunków i sposobom, w jakie przestrzeń organizuje relację pomiędzy ciałem, terytorium i kontrolą. W Hyperborei problem ten zostaje przesunięty poza architekturę zoologiczną. Las staje się miejscem spotkania z inną skalą istnienia.
Drzewo nie jest tu (jedynie?) symbolem natury. Jest konkretną istotą, organizmem i miejscem zarazem. Jego wiek, wysokość, uszkodzenia, sposób wzrostu i obumierania tworzą zapis czasu, którego ludzka percepcja nie może w pełni objąć. Las pozwala zobaczyć przemijanie bez potrzeby jego przedstawiania.
To właśnie dlatego „Dom Baby Jagi” nie jest baśniową ilustracją. Jego obecność przywołuje pierwotną potrzebę schronienia, ale jednocześnie podważa nasze wyobrażenie o tym, czym schronienie jest. Można do niego wejść, lecz nie prowadzi to do innego świata. Przeciwnie – wejście kieruje uwagę z powrotem ku temu, co znajduje się poza nim.

Nie wyrasta ona z beztroskiego spaceru. Odnajduje się ją w stanie przejścia – w doświadczeniu braku bezpieczeństwa, gdy ciało przejmuje pamięć miejsca, a skóra reaguje wcześniej niż język.*

W praktyce artysty fotografia nie jest wyłącznie narzędziem rejestracji. Obiekt nie jest wyłącznie rzeczą. Tekst nie pełni funkcji komentarza. Poszczególne elementy wystawy działają jak fragmenty jednego systemu percepcyjnego, w którym obraz, materia, język i dźwięk wzajemnie zmieniają swoje znaczenia. Swoboda interesuje się tym, co znajduje się przed nazwaniem i po nim. Jego prace powstają na styku pamięci, doświadczenia ciała, terytorium, snu i języka. Nie rekonstruują stabilnego świata. Sprawdzają, jak łatwo taki świat rozpada się, kiedy zmienić jego skalę lub punkt obserwacji.

Co więc jest poza inscenizacją?*

Pytanie to prowadzi również ku tekstom artysty. Ich obecność w wystawie nie służy wyjaśnianiu obrazów. Teksty działają jak sny: kondensują doświadczenie, pomijają ciąg przyczynowy, łączą odległe obrazy i pozostawiają luki. Baśń staje się tu nie gatunkiem literackim, lecz sposobem kompresowania rzeczywistości. Tak jak fotografia może zamknąć ogrom przestrzeni w jednym kadrze, baśń może przechować wielką historię w jednym zdaniu. Sen robi coś podobnego z doświadczeniem – redukuje je do obrazu, gestu, fragmentu. W Hyperborei te trzy porządki spotykają się.

Znowu nastaje noc, człowiek z wrośniętą głową w pień nie odejdzie daleko może zrobi dwa kroki, w głąb siebie.*

Wystawa nie proponuje powrotu do natury. Taki powrót jest zresztą niemożliwy. Człowiek już dawno urządził świat według własnych miar. Las ujawnia jednak, że te miary nie są jedynymi możliwymi. W Hyperborei natura nie zostaje przeciwstawiona kulturze. Zostaje potraktowana jako autonomiczna rzeczywistość, wobec której kultura musi ponownie określić własne miejsce. Fotografie, obiekty, fotoobiekty, urządzenia pomiarowe, leśne artefakty, wideo, dźwięk Michała Górczyńskiego oraz autorskie teksty tworzą przestrzeń pozbawioną jednoznacznej narracji. Można ją czytać jak dokument, baśń, sen albo zapis ekspedycji do miejsca, którego nie ma na żadnej mapie. Nie chodzi jednak o znalezienie Hyperborei. Chodzi o moment, w którym znany świat przestaje wystarczać.

A co jest niemożliwe, gdy rozmawiamy?***

Tom Swoboda, wrzesień 2026

*Fragment z autorskich tekstów Toma Swobody, stanowi integralną część narracji artystycznej wystawy.
*** Fragment tekstu Danuty Milewskiej.

Tom Swoboda – artysta wizualny pracujący z fotografią, obiektem, rysunkiem, instalacją i narracją przestrzenną. W swojej praktyce bada mechanizmy widzenia, relacje władzy oraz granice pomiędzy tym, co ludzkie, a tym, co nieludzkie, łącząc refleksję posthumanistyczną z doświadczeniem pamięci, snu i stanów przejściowych. Jego prace prezentowane były w galeriach i instytucjach sztuki współczesnej w Polsce i za granicą, zarówno w ramach wystaw indywidualnych, jak i zbiorowych. Współpracuje z kuratorami, artystami i instytucjami kultury, realizując projekty sytuujące się na styku sztuki, teorii i krytyki wizualnej. Jego praktykę charakteryzują formalna oszczędność i precyzja, dzięki którym obraz staje się narzędziem analizy współczesnych struktur społecznych i kulturowych.
Ukończył Studium Kultury Starojapońskiej w Czerwionce – Leszczyny oraz Wydział Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu. W 2023 roku obronił pracę doktorską na Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach. Jest współzałożycielem i współprowadzącym Galerię Szara w Cieszynie. Współtworzył i współprowadził Galerię 12 w Cieszynie i Underground Art Center w Clitheroe, UK. Finalista i laureat międzynarodowych konkursów, m.in. LensCulture Portrait Awards (2018), Sony World Photography Awards (2018), Open Call BWA Bydgoszcz (2024) oraz Open Call PIX.HOUSE (2025). Uczestnik programu rezydencyjnego Galerii Miejskiej bwa w Bydgoszczy w Białowieskim Parku Narodowym w ramach autorskiego projektu „Hyperborea” (2026). Stypendysta Marszałka Województwa Śląskiego w dziedzinie kultury (2026). Reprezentowany przez Galerię ESTA w Gliwicach podczas Warsaw Gallery Weekend (2025), Art Warsaw Miodowa (2025), Art Collect Katowice (2026) oraz Impuls Art Festival Katowice (2026).

kuratorka: Danuta Milewska

Partnerem Wystawy jest Bielsko-Biała Polska Stolica Kultury 2026